महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने अलीकडेच एक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेऊन कामगारांच्या कामाच्या तासांबाबत मोठे बदल केले आहेत. या निर्णयानुसार, आता महाराष्ट्रातील औद्योगिक आणि व्यावसायिक आस्थापनांमध्ये कामगारांना दररोज ९ ऐवजी १२ तास काम करण्याची मुभा देण्यात आली आहे. हा निर्णय ‘कारखाने अधिनियम १९४८’ आणि ‘महाराष्ट्र दुकाने व आस्थापना (नोकरीचे नियमन आणि सेवाशर्ती) अधिनियम २०१७’ यामध्ये आवश्यक सुधारणा करून घेण्यात आला आहे. हा बदल केवळ कामाचे तास वाढवण्यापुरता मर्यादित नसून, त्याचे दूरगामी परिणाम होणार आहेत. या बदलामुळे कामगारांचे कामाचे १२ तास होतील, पण त्यांच्यासाठी काही नवीन नियमांचीही तरतूद करण्यात आली आहे.
या निर्णयामागे सरकारचा मुख्य उद्देश राज्यामध्ये गुंतवणूक आकर्षित करणे आणि ‘व्यवसाय सुलभता’ (Ease of Doing Business) वाढवणे हा आहे. कोरोना महामारीच्या काळात अनेक राज्यांनी तात्पुरत्या स्वरूपात कामाचे तास वाढवले होते. आता महाराष्ट्र सरकारने याच धर्तीवर कायमस्वरूपी बदल करण्याचा निर्णय घेतला आहे. देशातील इतर अनेक राज्यांनी, जसे की कर्नाटक, तामिळनाडू, तेलंगणा आणि उत्तर प्रदेशनेही असेच बदल आधीच लागू केले आहेत. या राज्यांशी स्पर्धा करताना, महाराष्ट्रालाही आपल्या उद्योगांना अधिक लवचिक बनवणे आवश्यक होते. म्हणूनच, कामाचे १२ तास करणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
या नवीन नियमांनुसार, कामगारांना दररोज १२ तास काम करण्याची परवानगी असली तरी, आठवड्यातील एकूण कामाच्या तासांची मर्यादा ४८ तास कायम ठेवण्यात आली आहे. याचा अर्थ, जर एखाद्या कामगाराने एका दिवशी १२ तास काम केले, तर त्याला आठवड्यातून केवळ चार दिवसच काम करावे लागेल, आणि त्याला आठवड्यात तीन सुट्ट्या मिळू शकतील. हे कामगारांच्या दृष्टिकोनातून एक सकारात्मक बाब आहे, कारण यामुळे त्यांना अधिक वैयक्तिक वेळ आणि कामाव्यतिरिक्त आयुष्यासाठी वेळ मिळू शकेल. अशाप्रकारे, कामाचे १२ तास असूनही, ‘वर्क-लाईफ बॅलन्स’ राखला जाऊ शकतो, असे सरकारचे म्हणणे आहे.
या बदलातील एक सर्वात महत्त्वाचा नियम म्हणजे, कामगारांना ८ तासांपेक्षा जास्त काम केल्यास ओव्हरटाईम (जादा कामाचा मोबदला) देणे बंधनकारक आहे. म्हणजेच, प्रत्येक कामाच्या दिवसातील अतिरिक्त ४ तासांसाठी कामगारांना दुप्पट वेतनावर मोबदला मिळेल. यापूर्वी, कामाच्या तासांबाबतच्या नियमांमुळे अनेक ठिकाणी कामगारांकडून ओव्हरटाईम न देताच जादा काम करून घेतले जात होते. नवीन नियमानुसार, कामाचे १२ तास निश्चित झाल्यामुळे कामगारांना त्यांच्या मेहनतीचा योग्य मोबदला मिळेल, अशी अपेक्षा आहे.
या बदलामुळे उद्योगांनाही मोठा फायदा होणार आहे. विशेषतः, ज्या उद्योगांमध्ये अचानक उत्पादन वाढवावे लागते किंवा कामगारांची कमतरता जाणवते, अशा परिस्थितीत १२ तास कामाचे शिफ्ट्स चालू ठेवून उत्पादन अखंडितपणे सुरू ठेवता येईल. यामुळे उत्पादकता वाढेल आणि उद्योगांना वेळेवर काम पूर्ण करता येईल. तसेच, यामुळे उद्योगांमध्ये अधिक गुंतवणूक येण्याची शक्यता आहे. कारण, जेव्हा कामाचे तास अधिक लवचिक असतात, तेव्हा कंपन्यांना उत्पादन आणि व्यवस्थापनात अधिक स्वातंत्र्य मिळते. कामाचे १२ तास असल्यामुळे उद्योगांचे कामकाज अधिक सुलभ होईल, असा सरकारचा विश्वास आहे.
मात्र, या निर्णयाचे काही संभाव्य तोटे आणि धोकेही आहेत. काही कामगार संघटनांनी या निर्णयाला विरोध केला आहे. त्यांचे म्हणणे आहे की, १२ तास कामाचे केल्यामुळे कामगारांवर शारीरिक आणि मानसिक ताण वाढू शकतो. सतत १२ तास काम केल्यामुळे कामगारांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. थकवा आणि ताणामुळे कामाच्या ठिकाणी अपघात वाढण्याची शक्यताही नाकारता येत नाही. जरी आठवड्याची मर्यादा ४८ तास असली, तरी दररोज १२ तास काम करणे हे शारीरिकदृष्ट्या कष्टदायक असू शकते. त्यामुळे, कामाचे १२ तास जरी ऐच्छिक असले तरी, त्याचे परिणाम गंभीर असू शकतात.
सरकारने कामाचे १२ तास करताना कामगारांच्या सुरक्षेचीही काळजी घेतली आहे, असे दिसते. प्रत्येक ६ तासांनंतर ३० मिनिटांची विश्रांती देणे आता अनिवार्य आहे. पूर्वी ५ तासांनंतर विश्रांतीची तरतूद होती. हा बदल कामगारांच्या आरोग्याची काळजी घेण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. तसेच, तिमाही ओव्हरटाईम मर्यादा ११५ तासांवरून १४४ तासांपर्यंत वाढवण्यात आली आहे, ज्यामुळे गरज पडल्यास कामगार अधिक कायदेशीर ओव्हरटाईम करू शकतील आणि त्यातून जादा कमाई करू शकतील.
कामाचे १२ तास हा निर्णय अनेक राज्यांमध्ये लागू झाला असला तरी, महाराष्ट्रात या निर्णयाची अंमलबजावणी प्रभावीपणे कशी होते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. कामगारांचे हक्क सुरक्षित राहतात की नाही, त्यांना ओव्हरटाईमचा योग्य मोबदला मिळतो की नाही, आणि उद्योगांकडून नियमांचे पालन केले जाते की नाही, यावर या निर्णयाचे यश अवलंबून आहे. कामाचे १२ तास हा एक मोठा बदल आहे, ज्याचा परिणाम लाखो कामगारांच्या आयुष्यावर होणार आहे. यामुळे महाराष्ट्राच्या औद्योगिक विकासाला गती मिळेल, अशी आशा आहे.
Follow Us On
Instagram :
https://www.instagram.com/policernews
X Account :
Read Also
मराठा आंदोलनामुळे मुंबईकडे जाणाऱ्या गाड्यांवर विशेष लक्ष!
