श्रीहरीकोटा: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच ‘इस्रो’ (ISRO) साठी २०२६ या नवीन वर्षाची सुरुवात दुर्दैवी ठरली आहे. सोमवारी सकाळी श्रीहरीकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून झेपावलेले ‘PSLV-C62’ हे रॉकेट आपल्या निर्धारित कक्षेपर्यंत पोहोचण्यात अपयशी ठरले. रॉकेटच्या तिसऱ्या टप्प्यात (PS3) निर्माण झालेल्या तांत्रिक बिघाडामुळे (Anomaly) विमानाने आपला मार्ग बदलला, परिणामी या मोहिमेतील अत्यंत महत्त्वाच्या ‘अन्वेषा’ (EOS-N1) उपग्रहासह इतर १५ लहान उपग्रह अंतराळात गहाळ झाले आहेत. इस्रोचे अध्यक्ष व्ही. नारायणन यांनी या मोहिमेच्या अपयशाची पुष्टी केली असून, या घटनेच्या सविस्तर चौकशीचे आदेश दिले आहेत.
सोमवारी सकाळी १० वाजून १७ मिनिटांनी PSLV-C62 रॉकेटने श्रीहरीकोटा येथील पहिल्या लाँच पॅडवरून आकाशात झेप घेतली. सुरुवातीची काही मिनिटे ही मोहीम अगदी नियोजित पद्धतीने सुरू होती. पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्याचे विलगिकरण यशस्वी झाले आणि रॉकेट अपेक्षित वेगाने पुढे जात होते. मात्र, सुमारे आठ मिनिटांनंतर जेव्हा रॉकेट तिसऱ्या टप्प्यात (Solid Stage) होते, तेव्हा मिशन कंट्रोल रूममधील शास्त्रज्ञांच्या चेहऱ्यावर चिंतेच्या छटा दिसू लागल्या.
तिसऱ्या टप्प्यातील इंधन जळत असताना रॉकेटच्या ‘रोल रेट’ (Roll Rate) मध्ये अनपेक्षित बदल झाले. रॉकेट आपल्या ठरलेल्या मार्गावरून भरकटले आणि त्याची उंची व वेग कमी होऊ लागला. इस्रो प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी सांगितले की, “तिसऱ्या टप्प्याच्या अखेरीस वाहनामध्ये मोठी गडबड दिसून आली आणि त्यानंतर रॉकेटचा मार्ग भरकटला. यामुळे उपग्रह निर्धारित कक्षेत प्रस्थापित करण्याचे उद्दिष्ट साध्य होऊ शकले नाही.”
या मोहिमेत एकूण १६ उपग्रह होते, ज्यांचे एकूण वजन सुमारे ४५० किलो होते. यामध्ये भारताच्या संरक्षण क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला उपग्रह देखील समाविष्ट होता.
१. EOS-N1 (अन्वेषा): हा या मोहिमेचा मुख्य उपग्रह होता. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेसाठी (DRDO) विकसित केलेला हा एक ‘हायपरस्पेक्ट्रल इमेजिंग’ उपग्रह होता. या उपग्रहाचा मुख्य उद्देश भारताच्या सीमांची सुरक्षा आणि सागरी देखरेख करणे हा होता. हा उपग्रह शत्रूच्या हालचालींवर बारीक नजर ठेवण्यास सक्षम होता. २. AayulSAT: हा भारताचा अंतराळात उपग्रहांना इंधन भरण्याचे तंत्रज्ञान (In-orbit refueling) तपासणारा पहिला प्रायोगिक उपग्रह होता. ३. KID (Kestrel Initial Demonstrator): स्पेनच्या एका स्टार्ट-अप कंपनीने विकसित केलेली ही एक ‘री-एंट्री कॅप्सूल’ होती, जी अंतराळातून पुन्हा पृथ्वीवर सुरक्षितपणे उतरवण्याचे परीक्षण करणार होती. ४. परदेशी उपग्रह: या मोहिमेत नेपाळ, ब्राझील, मॉरिशस आणि इतर देशांचे छोटे उपग्रह (CubeSats) देखील होते, जे न्यू स्पेस इंडिया लिमिटेड (NSIL) च्या व्यावसायिक करारांतर्गत प्रक्षेपित केले जाणार होते.
इस्रोसाठी ही चिंतेची बाब आहे कारण PSLV रॉकेटचे हे सलग दुसरे अपयश आहे. मे २०२५ मध्ये ‘PSLV-C61’ मोहिमेत देखील अशाच प्रकारे तिसऱ्या टप्प्यात तांत्रिक बिघाड झाला होता. त्यावेळी ‘EOS-09’ उपग्रह गहाळ झाला होता. इस्रोच्या इतिहासात ३० वर्षांत पहिल्यांदाच ‘वर्कहॉर्स’ म्हटल्या जाणाऱ्या PSLV ला सलग दोन मोहिमांत अपयश आले आहे. प्राथमिक अंदाजानुसार, तिसऱ्या टप्प्यातील ‘चेंबर प्रेशर’ (Chamber Pressure) कमी झाल्यामुळे इंजिनला आवश्यक तितका दाब निर्माण करता आला नाही आणि रॉकेट कोसळले.
PSLV हे चार टप्प्यांचे रॉकेट आहे, ज्यामध्ये दोन टप्पे घन इंधनाचे (Solid) आणि दोन टप्पे द्रव इंधनाचे (Liquid) असतात. तिसरा टप्पा हा पूर्णपणे घन इंधनावर आधारित असतो. शास्त्रज्ञांच्या मते, घन इंधन इंजिन एकदा पेटल्यानंतर ते नियंत्रित करणे कठीण असते. जर इंधनाच्या ज्वलनात किंवा नोजलच्या हालचालीत थोडा जरी फरक पडला, तर संपूर्ण रॉकेटचे संतुलन बिघडते. यालाच अंतराळ विज्ञानाच्या भाषेत ‘अॅनॉमली’ (Anomaly) म्हटले जाते.
इस्रोने या अपयशाची कारणे शोधण्यासाठी तात्काळ ‘अपयश विश्लेषण समिती’ (Failure Analysis Committee) स्थापन केली आहे. ही समिती रॉकेटमधील प्रत्येक सेकंदाच्या डेटाचे विश्लेषण करेल. जोपर्यंत या समितीचा अहवाल येत नाही आणि त्रुटी दूर होत नाही, तोपर्यंत पुढील PSLV मोहिमा लांबणीवर पडण्याची शक्यता आहे. भारताच्या २०२६ मधील महत्त्वाकांक्षी मोहिमा, जसे की गगनयानची तयारी आणि इतर व्यावसायिक प्रक्षेपणांवर याचा परिणाम होऊ शकतो.
इस्रोची व्यावसायिक शाखा NSIL जगभरातील देशांच्या उपग्रहांचे प्रक्षेपण करते. कमी खर्चात आणि अचूक प्रक्षेपणासाठी इस्रो जगप्रसिद्ध आहे. मात्र, सलग दोन अपयशांमुळे जागतिक बाजारपेठेत भारताच्या या प्रतिमेला थोडा धक्का बसू शकतो. स्पेन, नेपाळ आणि ब्राझील यांसारख्या देशांचे उपग्रह गहाळ झाल्याने विमा कंपन्या आणि संबंधित संस्थांना मोठ्या आर्थिक नुकसानीला सामोरे जावे लागणार आहे.
निष्कर्ष: अवकाश संशोधन हे जोखमीचे क्षेत्र आहे आणि इस्रोने यापूर्वी अनेकदा अपयशातून भरारी घेतली आहे. जरी PSLV-C62 मोहिमेने निराश केले असले, तरी यातून मिळणारा धडा भविष्यातील मोहिमांना अधिक सुरक्षित बनवेल. भारताचे शास्त्रज्ञ लवकरच या तांत्रिक बिघाडावर मात करून पुन्हा एकदा आकाशात तिरंगा फडकवतील, यात शंका नाही.
Follow Us On
Read Also
