डेहराडून/श्रीनगर: निसर्गाचे वरदान लाभलेल्या हिमालयीन रांगा सध्या एका अजब आणि चिंताजनक संकटाचा सामना करत आहेत. एरवी उन्हाळ्यात लागणाऱ्या वणव्यांच्या बातम्या आपण ऐकतो, परंतु यंदा चक्क कडाक्याच्या हिवाळ्यात उत्तराखंडपासून जम्मू-काश्मीरपर्यंतच्या जंगलांनी पेट घेतला आहे. ‘आऊट ऑफ सीझन’ लागलेल्या या आगीमुळे हिमालयातील जैवविविधता धोक्यात आली असून, पर्यावरणाच्या बदलत्या चक्राने शास्त्रज्ञांची झोप उडवली आहे. या भीषण आगीमुळे केवळ हजारो हेक्टरवरील वनसंपदा जळून खाक होत नाहीये, तर त्याचा थेट परिणाम हिमनद्यांच्या वितळण्यावर आणि स्थानिक हवामानावर होत असल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे.
हिमालयातील जंगलांमध्ये वणवा लागण्याची मुख्य वेळ ही साधारणपणे मार्च ते जून दरम्यान असते. मात्र, यंदा नोव्हेंबरपासूनच उत्तराखंडच्या गढवाल आणि कुमाऊँ भागात, तसेच हिमाचल प्रदेश आणि काश्मीरच्या काही पट्ट्यांमध्ये आगीच्या घटनांची नोंद झाली आहे. या अवेळी लागलेल्या आगीचे मुख्य कारण म्हणजे यावर्षी हिवाळ्यात झालेली पावसाची आणि बर्फवृष्टीची भीषण टंचाई. भारतीय हवामान विभागाच्या आकडेवारीनुसार, यंदा हिमालयीन राज्यांमध्ये पश्चिमेकडील चक्रावात (Western Disturbances) सक्रिय न झाल्यामुळे कोरडा हिवाळा अनुभवायला मिळत आहे.
जमिनीत ओलावा नसल्यामुळे आणि वरून पडणाऱ्या बर्फाचा थर गायब असल्यामुळे जंगलातील पालापाचोळा, विशेषतः ‘चीर पाईन’च्या झाडांच्या सुयांसारख्या पानांचा खच कोरडा पडला आहे. ही पाने अत्यंत ज्वलनशील असतात. थोड्याशा घर्षणामुळे किंवा मानवी चुकीमुळे लागलेली ठिणगी सुद्धा या कोरड्या हवामानात रौद्र रूप धारण करत आहे. हवामान बदलाचा हा थेट परिणाम असून, हिवाळ्यात पाऊस न पडणे हे वणव्यांसाठी पोषक वातावरण तयार करत आहे.
या वणव्यांचा परिणाम केवळ झाडे जळण्यापुरता मर्यादित नाही. हिमालयातील जंगले पेटल्यामुळे जो धूर आणि राख हवेत पसरते, त्यामध्ये ‘ब्लॅक कार्बन’चे प्रमाण प्रचंड असते. हा ब्लॅक कार्बन वाऱ्यासोबत वाहत जाऊन हिमनद्यांवर (Glaciers) स्थिरावतो. बर्फावर काळ्या रंगाचा थर साचल्यामुळे सूर्याची किरणे परावर्तित होण्याऐवजी बर्फाद्वारे शोषली जातात. यामुळे बर्फाचे तापमान वाढून हिमनद्या वेगाने वितळू लागतात. हिमालयातील नद्यांवर अवलंबून असलेल्या कोट्यवधी लोकांसाठी हे भविष्यातील पाणी टंचाईचे मोठे संकेत आहेत.
याशिवाय, अवेळी लागलेल्या या आगीमुळे हिमालयातील दुर्मिळ वन्यजीवांचे अधिवास नष्ट होत आहेत. हिवाळा हा अनेक प्राण्यांसाठी प्रजनन काळ किंवा अन्नासाठी स्थलांतर करण्याचा काळ असतो. जंगले पेटल्यामुळे हे प्राणी मानवी वस्त्यांकडे धाव घेत आहेत, ज्यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. हवेच्या गुणवत्तेवरही याचा विपरीत परिणाम होत असून, डोंगराळ भागातील लोकांना श्वास घेण्यास त्रास होण्याच्या तक्रारी वाढल्या आहेत.
डोंगराळ आणि दुर्गम भागात लागलेली आग विझवणे हे प्रशासनासमोरचे सर्वात मोठे आव्हान आहे. अनेक ठिकाणी रस्ते नसल्यामुळे अग्निशमन दलाच्या गाड्या पोहचू शकत नाहीत. अशा वेळी स्थानिक ग्रामस्थ आणि वनविभागाचे कर्मचारी पारंपारिक पद्धतीने आग विझवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. उत्तराखंड सरकारने या वणव्यांच्या नियंत्रणासाठी ‘रिअल-टाइम’ सॅटेलाईट मॉनिटरिंगचा वापर सुरू केला आहे. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) कडून मिळणाऱ्या इमेजेसद्वारे आगीच्या ठिकाणांची माहिती मिळवून तिथे वन कर्मचारी पाठवले जात आहेत.
मात्र, वनविभागाकडे असलेल्या अपुऱ्या मनुष्यबळामुळे आणि साधनसामग्रीच्या कमतरतेमुळे आगीवर नियंत्रण मिळवणे कठीण जात आहे. अनेकदा डोंगराच्या उंचावर लागलेली आग विझवण्यासाठी हेलिकॉप्टर्सची मदत घ्यावी लागते, परंतु दाट धुरामुळे दृश्यमानता कमी होते आणि हेलिकॉप्टर्सचे उड्डाण करणे देखील धोक्याचे ठरते. स्थानिक समुदायांना वणवा रोखण्याच्या मोहिमेत सहभागी करून घेण्यासाठी जनजागृती केली जात असली, तरी नैसर्गिक कारणांसमोर ही यंत्रणा हतबल दिसत आहे.
हिमालयातील वणव्यांचा इतिहास पाहिला तर १९९५ आणि २०२१ मध्ये भीषण आगीच्या घटना घडल्या होत्या. मात्र, त्या सर्व उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला होत्या. हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर वणवे लागण्याची ही नवीन प्रवृत्ती गेल्या पाच-सात वर्षांत अधिक ठळकपणे दिसून येत आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे हिमालयाचे तापमान जागतिक सरासरीपेक्षा वेगाने वाढत आहे. यामुळे हिवाळ्याचा कालावधी कमी होत असून कोरड्या दिवसांची संख्या वाढत आहे.
पूर्वी हिवाळ्यात होणारी बर्फवृष्टी जमिनीतील ओलावा एप्रिल-मे महिन्यापर्यंत टिकवून ठेवायची. मात्र, आता जानेवारी महिन्यातच उन्हाळ्यासारखी परिस्थिती निर्माण होत आहे. जर हेच चक्र सुरू राहिले, तर येणाऱ्या काळात हिमालयीन राज्यांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची भीषण टंचाई निर्माण होईल आणि इथली परिसंस्था पूर्णपणे कोलमडून पडेल. जंगलातील आग रोखण्यासाठी केवळ तात्पुरते उपाय करून चालणार नाही, तर जागतिक स्तरावर कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी आणि स्थानिक स्तरावर वन व्यवस्थापनासाठी ठोस धोरण राबवण्याची गरज आहे.
हिमालयातील ही जळणारी जंगले केवळ त्या राज्यापुरती मर्यादित समस्या नाही, तर ती संपूर्ण देशाच्या पर्यावरणीय सुरक्षेचा प्रश्न आहे. निसर्गाचे हे बदललेले रूप आपल्याला धोक्याचा इशारा देत आहे की आपण वेळीच सावध झालो नाही, तर भविष्यात हिमालयातील थंड हवेऐवजी आपल्याला उष्णतेच्या लाटांना सामोरे जावे लागेल.
वाचकांसाठी प्रश्न: तुमच्या मते, हिमालयातील या अवेळी लागणाऱ्या वणव्यांसाठी केवळ हवामान बदल जबाबदार आहे की मानवी हस्तक्षेप? निसर्गाचे हे संतुलन राखण्यासाठी एक नागरिक म्हणून आपण कोणती पावले उचलू शकतो? तुमच्या प्रतिक्रिया कमेंट्समध्ये नक्की कळवा.
Follow Us On
Read Also
