मुंबईच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवाचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ असलेला माहीम किल्ला (Mahim Fort) आता पुन्हा एकदा आपल्या जुन्या वैभवात उजळण्यास सज्ज होत आहे. सुमारे एक हजार वर्षांचा गौरवशाली इतिहास असलेला आणि एकेकाळी मुंबईच्या समुद्री संरक्षणात मोलाची भूमिका बजावलेला हा किल्ला अनेक वर्षांच्या दुर्लक्ष आणि अतिक्रमणामुळे जीर्णावस्थेत पोहोचला होता. मात्र, अनेक वर्षांच्या प्रतीक्षेनंतर अखेर या ऐतिहासिक वास्तूच्या पुनरुज्जीवन आराखड्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे, ज्यामुळे शिवप्रेमी आणि पर्यटकांमध्ये आनंदाचे वातावरण आहे.
मुंबई महापालिका (BMC) आणि सीमा शुल्क विभाग (Customs Department) यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन करण्याचा हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आता लवकरच कार्यान्वित होणार आहे. या प्रकल्पाच्या माध्यमातून केवळ किल्ल्याच्या वास्तूची दुरुस्ती आणि जतन केले जाणार नाही, तर मुंबईच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे पान पुन्हा उजळणार आहे.
माहीम किल्ल्याचे ऐतिहासिक महत्त्व (Historical Significance of Mahim Fort)
माहीम किल्ला हा केवळ एक दगडी बांधकाम नाही, तर तो मुंबईच्या सागरी आरमाराच्या इतिहासाचा जिवंत साक्षीदार आहे. सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी बांधलेला आणि नंतर मराठा साम्राज्याच्या काळात अधिक मजबूत केलेला हा किल्ला ग्रेड-१ वारसास्थळ म्हणून मानांकित आहे. या किल्ल्याने अनेक युद्धे आणि ऐतिहासिक उलथापालथी पाहिल्या आहेत. अरबी समुद्रातून होणाऱ्या संभाव्य आक्रमणांपासून शहराचे संरक्षण करण्यासाठी हा किल्ला अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात होता.
कालांतराने, ब्रिटिश राजवटीत आणि स्वातंत्र्यानंतरही प्रशासकीय दुर्लक्षामुळे किल्ल्याच्या वास्तूची मोठ्या प्रमाणात पडझड झाली. सागरी लाटा आणि मुंबईतील दमट हवामानाचा या किल्ल्यावर सतत परिणाम होत गेला. यापेक्षाही गंभीर समस्या म्हणजे, गेल्या काही दशकांत किल्ल्याच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर अतिक्रमणे झाली होती. किल्ल्याच्या तटबंदीवर २६७ झोपड्या आणि सुमारे तीन हजार रहिवासी वास्तव्यास होते, ज्यामुळे किल्ल्याची मूळ ओळख पूर्णपणे झाकली गेली होती. या अतिक्रमणांमुळेच माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन आणि जतन करण्याचे काम अनेक वर्षे रखडले होते.
अडथळ्यांची शर्यत पार आणि माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन (Overcoming Hurdles)
किल्ल्याच्या जतन आणि संवर्धनातील सर्वात मोठी अडचण म्हणजे अतिक्रमणे आणि सीमा शुल्क विभागाच्या मालकी हक्काचे वाद. मुंबई महापालिकेने मागील वर्षी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले. पालिकेच्या अधिकाऱ्यांनी अतिक्रमणे हटवण्यासाठी कठोर कारवाई करत किल्ल्याचा परिसर मोकळा केला. किल्ल्यावर अतिक्रमण केलेल्या २६३ पात्र झोपडीधारकांचे मालाड व कुर्ला येथे पुनर्वसन करण्यात आले.
अतिक्रमणे हटवल्यानंतरचा दुसरा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे सीमा शुल्क विभागाकडून सीमांकन प्रक्रिया पूर्ण करून घेणे. अनेक वर्षांच्या समन्वयानंतर अखेर सीमा शुल्क विभागाने ही प्रक्रिया पूर्ण केली असून, पालिकेला पुनरुज्जीवन आराखडा तयार करण्यासाठी आवश्यक असणारा हिरवा कंदील मिळाला आहे. या दोन्ही प्रशासकीय अडथळ्यांवर यशस्वीरित्या मात केल्यामुळे आता माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन प्रत्यक्षात उतरवण्याची तयारी सुरू झाली आहे.
पुनरुज्जीवन आराखड्याची रूपरेषा (Outline of the Restoration Plan)
पुनरुज्जीवन आराखड्याची अधिकृत घोषणा लवकरच होणार असली तरी, पालिका अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रकल्पाची रूपरेषा खालीलप्रमाणे असेल:
१. स्ट्रक्चरल ऑडिट आणि तांत्रिक अहवाल:
माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन सुरू करण्यापूर्वी व्हीजेटीआय (VJTI – वीरमाता जिजाबाई तांत्रिक संस्था) मधील तज्ज्ञांकडून किल्ल्याचे स्ट्रक्चरल ऑडिट केले जाणार आहे. या ऑडिटमधून किल्ल्याच्या वास्तूची सद्यस्थिती, कमकुवत झालेले भाग आणि दुरुस्तीसाठी आवश्यक असलेले तांत्रिक उपाय निश्चित केले जातील.
२. पुनर्बांधणी आणि दुरुस्ती:
तांत्रिक अहवालानुसार, पुनर्बांधणी आणि दुरुस्तीची कामे केली जातील. यात विशेषतः समुद्री वारे आणि पाण्याच्या सततच्या माऱ्यामुळे निखळलेल्या किंवा जीर्ण झालेल्या भागांची दुरुस्ती केली जाईल. किल्ल्याचे मूळ ऐतिहासिक स्वरूप जपून ही कामे केली जातील.
३. जतन आणि सौंदर्यीकरण:
किल्ल्याचे जतन, संरक्षण आणि सौंदर्यीकरणावर पालिकेचे लक्ष केंद्रित असेल. यात किल्ल्याच्या सभोवतालचा परिसर स्वच्छ करणे, आकर्षक प्रकाशयोजना (Lit up Again) करणे आणि पर्यटकांना उपयुक्त सुविधा पुरवण्याचा समावेश असेल.
४. प्रशासकीय करार:
कामाच्या निविदा प्रक्रियेला सुरुवात करण्यापूर्वी मुंबई महापालिका आणि सीमा शुल्क विभाग यांच्यामध्ये एक औपचारिक करार होणार आहे, ज्यामुळे प्रकल्पाचे कामकाज सुरळीत पार पडेल.
पर्यटनाला चालना आणि भविष्यातील शक्यता (Boosting Tourism)
माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर तो मुंबईतील एक महत्त्वपूर्ण पर्यटन केंद्र म्हणून उभा राहील. सध्या मुंबईत अनेक ऐतिहासिक वास्तू आहेत, परंतु माहीम किल्ल्याचे ठिकाण आणि त्याचे महत्त्व लक्षात घेता, तो एक आकर्षक पर्यटनस्थळ बनू शकतो. शिवप्रेमी आणि इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी हे ठिकाण एक महत्त्वाचे केंद्र ठरेल.
हा प्रकल्प केवळ किल्ल्याच्या वास्तूचे जतन करत नाही, तर तो भावी पिढ्यांना मुंबईच्या गौरवशाली भूतकाळाची ओळख करून देईल. अशा वारसास्थळांचे जतन करणे हे केवळ प्रशासनाचे नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. माहीम किल्ल्याचे पुनरुज्जीवन हे मुंबईतील वारसा संवर्धनाच्या दिशेने टाकलेले एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे, ज्यामुळे शहरातील सांस्कृतिक नकाशाला नवी झळाळी मिळणार आहे.
किल्ल्यावरील प्रकाशयोजनेमुळे रात्रीच्या वेळी समुद्राच्या किनाऱ्यावरून किल्ल्याचे सौंदर्य अधिकच मनमोहक दिसेल, यात शंका नाही.
Follow Us On
Instagram :
https://www.instagram.com/policernews
X Account :
Read Also
