मुंबई: महाराष्ट्रातील शेतकरी सध्या नैसर्गिक आपत्ती आणि प्रशासकीय उदासीनतेच्या दुहेरी संकटाचा सामना करत आहेत, याची हृदयद्रावक प्रचिती नुकतीच समोर आली. रायगड जिल्ह्यातील पेण तालुक्यातील ९० वर्षीय वृद्ध शेतकरी पांडुरंग शिंदे यांनी मुंबईत उद्धव ठाकरे यांची भेट घेऊन आपली व्यथा मांडताना अक्षरशः ढसाढसा रडले. अवकाळी पाऊस, गारपीट आणि अतिवृष्टीमुळे शेतीत झालेल्या अतोनात नुकसानीने हताश झालेल्या शिंदेंनी ठाकरे यांच्यासमोर आपले दुःख मांडताना, शासकीय मदत न मिळाल्याने आलेली निराशा आणि जगण्यावरील प्रश्नचिन्ह स्पष्ट केले, ज्यामुळे राज्यातील कृषी क्षेत्रातील भीषण वास्तवावर पुन्हा एकदा प्रकाशझोत पडला आहे.
पांडुरंग शिंदे, ज्यांनी आपल्या आयुष्यातील ९० वर्षांपैकी बहुतांश काळ मातीशी नातं जोडून शेती केली, त्यांना आयुष्यात कधीही अशी बिकट परिस्थिती आल्याचे आठवत नाही. पेण तालुक्यातील त्यांच्या शेतीत भात, नागली, विविध प्रकारच्या भाज्या आणि काही फळबागा होत्या. या सर्व पिकांचे अवकाळी पाऊस, गारपीट आणि अतिवृष्टीमुळे अतोनात नुकसान झाले आहे. काढणीला आलेल्या भाताचे पीक पूर्णपणे झोपून गेले, तर भाजीपाला कुजला.
अनेक वर्षांची मेहनत आणि शेतीत केलेली हजारो रुपयांची गुंतवणूक एका क्षणात निसर्गाने हिरावून घेतली आहे. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह पूर्णपणे या शेतीवरच अवलंबून असल्याने, आता त्यांच्यासमोर कुटुंबाला कसे पोसायचे, नातवंडांचे शिक्षण कसे पूर्ण करायचे, आणि स्वतःच्या उतारवयातील औषधोपचाराचा खर्च कसा भागवायचा, असे अनेक गंभीर प्रश्न उभे ठाकले आहेत. बँकेचे कर्ज आणि खाजगी सावकाराकडून घेतलेल्या पैशांवरील व्याजाच्या ओझ्याखाली ते अक्षरशः दबले जात आहेत, ज्यामुळे त्यांचे मानसिक स्वास्थ्यही बिघडले आहे.
नैसर्गिक आपत्तीनंतर शासनाकडून पंचनामे केले जातात आणि नुकसानभरपाई जाहीर केली जाते. मात्र, अनेकदा ही प्रक्रिया अत्यंत संथ गतीने चालते, आणि जी मदत मिळते ती तुटपुंजी असते, असे शेतकऱ्यांचे सार्वत्रिक म्हणणे आहे. पांडुरंग शिंदेंच्या बाबतीतही असेच घडले आहे. त्यांनी अनेकदा स्थानिक प्रशासनाकडे, तलाठी कार्यालयात, कृषी विभागात धाव घेतली. नुकसानीचे अर्ज भरले, विनंत्या केल्या, पण त्यांना अपेक्षित अशी त्वरित आणि पुरेशी मदत मिळाली नाही. अनेकदा तर पंचनामे होऊनही मदत वाटपासाठी महिनोन्महिने लागतात. या दिरंगाईमुळे आणि उदासीनतेमुळे ते पूर्णपणे निराश झाले होते आणि त्यांना कोणाकडे दाद मागावी हे कळेनासे झाले होते. त्यांच्या डोळ्यासमोर केवळ काळोख दिसत होता.
राज्यात जेव्हा शेतकऱ्यांवर संकट येते, तेव्हा अनेकदा ते राजकीय नेत्यांकडे आशेने पाहतात. पांडुरंग शिंदे यांनीही अनेक पर्याय शोधल्यानंतर, माजी मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांना भेटण्याचा निर्णय घेतला. ठाकरे हे सध्या विरोधी पक्षात असले तरी, त्यांचे शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर नेहमीच सहानुभूतीचे धोरण राहिले आहे, अशी त्यांची धारणा होती. मुंबईत येऊन ठाकरे यांच्या ‘मातोश्री’ निवासस्थानी भेटण्याची त्यांनी विनंती केली.
उद्धव ठाकरे आणि पांडुरंग शिंदे यांच्यातील भेट अत्यंत भावनिक होती. शिंदे यांनी ठाकरे यांच्यासमोर आपले दुःख मांडताना डोळ्यातील अश्रू रोखू शकले नाहीत. अक्षरशः ते ढसाढसा रडले. त्यांच्या अश्रूंमधून केवळ स्वतःची व्यथा नाही, तर महाराष्ट्रातील लाखो शेतकऱ्यांची, त्यांच्या कुटुंबांची, त्यांच्या स्वप्नांची आणि त्यांच्या जगण्याची वेदना व्यक्त होत होती. ‘साहेब, मी ९० वर्षांचा झालो, पण आयुष्यात अशी वेळ कधी आली नव्हती,’ असे म्हणत त्यांनी आपले मन मोकळे केले. त्यांच्या बोलण्यातून आलेली हताशा आणि निराशेने उद्धव ठाकरे यांचेही मन हेलावले. त्यांनी शिंदेंना धीर देत, त्यांच्या पाठीवर हात ठेवून सांत्वन केले.
या प्रसंगी बोलताना उद्धव ठाकरे यांनी शिंदे यांच्या दुःखाला सध्याच्या सरकारची उदासीनता जबाबदार असल्याचे म्हटले. राज्यातील शेतकरी संकटात असताना सरकार मात्र केवळ घोषणाबाजी करत आहे, असा आरोप त्यांनी केला. शेतकऱ्यांच्या नुकसानीचे त्वरित पंचनामे करून त्यांना भरीव मदत देण्याची मागणी त्यांनी केली. येत्या अधिवेशनात किंवा सार्वजनिक व्यासपीठांवर शेतकऱ्यांच्या या प्रश्नाला वाचा फोडणार असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. “शेतकऱ्यांच्या डोळ्यात पाणी आलं की, ते सरकारला धडकी भरवते. पण या सरकारला शेतकऱ्यांच्या वेदनांची जाणीव नाही,” असे ठाकरे म्हणाले. त्यांनी सरकारला शेतकऱ्यांच्या पाठीशी उभे राहण्याचे आवाहन केले.
पांडुरंग शिंदे यांची ही घटना केवळ एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे. गेल्या काही वर्षांपासून महाराष्ट्रातील शेतकरी सातत्याने नैसर्गिक आपत्तींच्या फेऱ्यात सापडला आहे. कधी अतिवृष्टीमुळे पिकांचे सडणे, कधी अवकाळी पावसामुळे काढणीला आलेल्या पिकांचे नुकसान, कधी गारपिटीमुळे फळबागांची नासधूस तर कधी दीर्घकाळ चाललेल्या दुष्काळामुळे पेरण्या वाया जाणे, असे दुष्टचक्र सुरू आहे. मराठवाडा, विदर्भ, पश्चिम महाराष्ट्र आणि आता कोकण किनारपट्टीवरील शेतकरीही या संकटातून जात आहेत. कापूस, सोयाबीन, ऊस, फळबागा आणि भाजीपाला उत्पादक शेतकरी मोठ्या आर्थिक संकटात आहेत.
शासनाकडून मिळणारी मदत वेळेवर मिळत नाही, ती पुरेशी नसते, आणि अनेकदा तांत्रिक अडचणींमुळे, कागदपत्रांच्या पूर्ततेअभावी शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचत नाही, अशा सार्वत्रिक तक्रारी आहेत. यामुळे शेतकरी कर्जबाजारी होत आहेत आणि काही ठिकाणी आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलण्यास मजबूर होत आहेत, ही वस्तुस्थिती हृदय पिळवटून टाकणारी आहे.
शेतकऱ्यांच्या प्रश्नावर राजकारण करणे ही काही नवीन गोष्ट नाही, पण जेव्हा ९० वर्षांचा वृद्ध शेतकरी रडताना दिसतो, तेव्हा हे केवळ राजकारण राहत नाही, तर ते सामाजिक आणि मानवी प्रश्न बनतात. विरोधी पक्ष या घटनेचा वापर सरकारवर दबाव आणण्यासाठी करेल यात शंका नाही. सरकारकडून मात्र यावर ठोस उपाययोजनांची अपेक्षा आहे. केवळ घोषणा न करता, प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाऊन त्यांचे दुःख समजून घेणे आणि त्यांना तातडीने मदत करणे गरजेचे आहे. शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी तातडीचे आणि प्रभावी निर्णय घेणे हेच सरकारचे पहिले कर्तव्य आहे.
तात्पुरती मदत ही आवश्यक असली तरी, शेतकऱ्यांच्या समस्यांवर दीर्घकालीन आणि शाश्वत उपाययोजना करण्याची गरज आहे. यामध्ये हवामान बदलांना तोंड देण्यासाठी शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, जसे की संरक्षित शेती (पॉलीहाउस), ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन, आणि हवामान अनुकूल पिकांची लागवड यांचा समावेश आहे. जलव्यवस्थापनाचे योग्य नियोजन करून पाणी अडवा पाणी जिरवा यासारख्या योजनांना अधिक गती देणे, नदीजोड प्रकल्प किंवा स्थानिक पातळीवर छोटे बंधारे बांधणे आवश्यक आहे.
पीक विमा योजना अधिक प्रभावी करून ती प्रत्येक शेतकऱ्यापर्यंत पोहोचेल आणि त्याला योग्य वेळेत नुकसानभरपाई मिळेल याची खात्री करणे गरजेचे आहे. शेतकऱ्यांना बाजारपेठेशी थेट जोडण्यासाठी आणि मध्यस्थांची साखळी कमी करण्यासाठी ई-नाम (e-NAM) सारख्या यंत्रणा अधिक बळकट करणे, शीतगृहे आणि प्रक्रिया उद्योगांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. केवळ नैसर्गिक आपत्तींनंतर मदतीची भीक मागण्याऐवजी, शेतकऱ्याला स्वावलंबी बनवण्यासाठी आणि नैसर्गिक संकटांना तोंड देण्याची क्षमता निर्माण करण्यासाठी धोरणात्मक बदल आणि कृषी धोरणांमध्ये आमूलाग्र सुधारणा आवश्यक आहेत, जेणेकरून भविष्यात पांडुरंग शिंदेंसारख्या शेतकऱ्याला रडण्याची वेळ येणार नाही.
पांडुरंग शिंदे यांच्या डोळ्यातील अश्रू हे केवळ एका वृद्ध शेतकऱ्याचे दुःख नसून, ते महाराष्ट्राच्या कृषी व्यवस्थेपुढील एक मोठे आव्हान आहे. या घटनेने शासनाला शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर अधिक संवेदनशीलपणे विचार करण्याची, त्यांच्या वेदना समजून घेण्याची आणि तातडीने, प्रभावी उपाययोजना करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे. शेतकऱ्यांच्या उन्नतीशिवाय राज्याचा विकास शक्य नाही, हे या प्रसंगाने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे.
Follow Us On
Instagram :
https://www.instagram.com/policernews
X Account :
Read Also
